Κρίση των ιδεολογιών, κρίση των κομμάτων, ξέφρενος ατομικισμός. Αυτός είναι –ως γνωστόν– ο χώρος στον οποίο κινούμαστε∙ μια ρευστή κοινωνία, όπου δεν είναι πάντα εύκολο να βρεθεί ένα πολικό αστέρι (παρόλο που είναι εύκολο να βρεθούν πλήθος αστέρια κι αστεράκια). Εδώ βρίσκουμε τα πιο οικεία πρόσωπα αυτής της κοινωνίας: τα προσωπεία της πολιτικής, τις εμμονές των ΜΜΕ για ακροαματικότητες που όλα (ή σχεδόν όλα) δείχνουν να συμμερίζονται, τη συμβίωση με τα κινητά μας τηλέφωνα, την αγένεια. Και φυσικά, πολλά άλλα που ο Ουμπέρτο Έκο αφηγούνταν τακτικά στη στήλη του La bustina di Minerva. Είναι μια κοινωνία, η ρευστή κοινωνία, όπου μερικές φορές το μη νόημα φαίνεται να κατατροπώνει τη λογική, με ανεπανάληπτα βεβαίως κωμικά αποτελέσματα, αλλά με συνέπειες όχι ιδιαίτερα καθησυχαστικές. Σύγχυση, αποσύνδεση, κατακλυσμός από έξεις που συχνά αποτελούν απλώς κοινούς τόπους. «Πάπε Σατάν, πάπε Σατάν αλέπε», έλεγε στην 7η ωδή της Κόλασης, από τη Θεία Κωμωδία, ο Δάντης Αλιγκέρι ανάμεσα στον θαυμασμό, στον πόνο, στην οργή, στην απειλή και ίσως στην ειρωνεία.
Η ρευστή κοινωνία
Η ιδέα του μοντερνισμού ή της «ρευστής» κοινωνίας οφείλεται, ως γνωστόν, στον Ζίγκμουντ Μπάουμαν*. Για όποιον θέλει να κατανοήσει τις διάφορες επιπτώσεις αυτής της έννοιας, μπορεί να φανεί χρήσιμο το Stato di crisi – Κατάσταση κρίσης (Einaudi, 2015), όπου ο Μπάουμαν και ο Κάρλο Μπορντόνι** συζητούν γι’ αυτό και για άλλα προβλήματα. Η ρευστή κοινωνία αρχίζει να αναφαίνεται με το ρεύμα που ονομάστηκε μεταμοντέρνο (ένας όρος-ομπρέλα, κάτω από τον οποίο συσσωρεύτηκαν διάφορα φαινόμενα, από την αρχιτεκτο νική ως τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, και μάλιστα όχι πάντα κατά συγκροτημένο τρόπο). Ο μεταμοντερνισμός σημάδεψε την κρίση των «μεγάλων αφηγήσεων» που διατείνονταν ότι μπορούσαν να επιβάλουν ένα πρότυπο τάξης στον κόσμο∙ στρά- φηκε προς μία χιουμοριστική ή ειρωνική επιστροφή στο παρελθόν και, κατά πολλούς τρόπους, συνυφάνθηκε με μηδενιστικές τάσεις. Αλλά για τον Μπορντόνι ακόμα και ο μεταμοντερνισμός βρίσκεται σε φθίνουσα φάση. Είχε έναν προσωρινό χαρακτήρα, τον διασχίσαμε χωρίς καλά καλά να τον αντιληφθούμε και ένας από τους πιο σημαντικούς της εποχής μας, που ασχολήθηκε με πληθώρα θεμάτων, από τον μοντερνισμό και τον καταναλωτισμό ως το Ολοκαύτωμα.
Χρησίμευσε για να χαρακτηρίσει ένα γεγονός σε φάση κατασκευής, αντιροσώπευσε μια διαδρομή από τον μοντερνισμό σε ένα παρόν που δεν έχει ακόμα όνομα. Για τον Μπάουμαν, ανάμεσα στα χαρακτηριστικά αυτού του παρόντος που βρίσκεται εν τη γενέσει του, μπορεί να συγκατα- λεχθεί η κρίση του Κράτους (ποια ελευθερία στις αποφάσεις απομένει στα εθνικά κράτη μπροστά στις δυνάμεις των υπερεθνικών οντοτήτων;). Εξαφανίζεται μια οντότητα που έδινε στους μεμονωμένους τη δυνατότητα να επιλύουν με ομοιογενή τρόπο τα διάφορα προβλήματα της εποχής μας, και με τη δική της κρίση, να που ανακύπτει και η κρίση των ιδεολογιών, συνεπώς των κομμάτων και εν γένει κάθε επίκλησης σε μια κοινότητα αξιών που επέτρεπε στον μεμονωμένο πολίτη να αισθάνεται μέρος κά- ποιου πράγματος που ερμήνευε τις ανάγκες του. Με την κρίση της έννοιας της κοινότητας αναδύεται ένας ξέφρενος ατομικισμός, όπου κανείς πια δεν είναι συνοδοιπόρος αλλά ανταγωνιστής κάποιου άλλου, από τον οποίο πρέπει να φυλάγεται. Αυτός ο «υποκειμενισμός» υπονόμευσε τις βάσεις του μοντερνισμού, τον έκανε σαθρό και δημιούργησε μια κατάστα- ση στην οποία, με την ανυπαρξία σημείων αναφοράς, όλα δια- λύονται σε μια ρευστή κατάσταση. Χάνεται η βεβαιότητα του δικαίου (η δικαστική εξουσία θεωρείται εχθρός) και οι μοναδικές λύσεις για το άτομο χωρίς σημεία αναφοράς είναι το φαίνεσθαι με οποιοδήποτε αντίτιμο, το φαίνεσθαι ως αξία (φαινόμενα με τα οποία συχνά ασχολήθηκα στις Bustine) και ο καταναλωτισμός. Ωστόσο, πρόκειται για έναν καταναλωτισμό που δεν αποσκοπεί στην κατοχή των αντικειμένων του πόθου τον οποίο ικανο- ποιούν, αλλά τα καθιστά αμέσως περιττά· και το άτομο περνάει από τη μία κατανάλωση στην άλλη με ένα είδος άσκοπης βουλιμίας (το νέο κινητό προσφέρει ελάχιστα περισσότερα από το παλιό, αλλά το παλιό πάει στα σκουπίδια προκειμένου να συμ- μετάσχουμε σ’ αυτό το όργιο των επιθυμιών). Κρίση των ιδεολογιών και των κομμάτων: κάποιος είπε ότι τα δεύτερα έχουν πια καταντήσει ταξί όπου ανεβαίνει ένας ηγέτης κι ένας αρχιμαφιόζος που ελέγχουν τις ψήφους, επιλέγοντάς τες αδιάφορα, αναλόγως των ευκαιριών που προσφέρονται κι αυτό κάνει κατανοητούς και όχι πια κατακριτέους τους «όπου φυ- σάει ο άνεμος». Όχι μόνο τα άτομα, αλλά και η ίδια η κοινωνία ζει σε μια συνεχή διαδικασία αποσταθεροποίησης. Τι μπορεί να αντικαταστήσει ετούτη τη ρευστότητα; Δεν το ξέρουμε ακόμα και αυτή η μεσοβασιλεία θα διαρκέσει αρκετά. Ο Μπάουμαν παρατηρεί ότι (μιας και τελείωσε η πίστη σε μια σωτηρία από ψηλά, από το Κράτος ή την επανάσταση), το κίνη- μα της αγανάκτησης είναι χαρακτηριστικό της μεσοβασιλείας. Αυτά τα κινήματα ξέρουν τι δε θέλουν, αλλά όχι τι θέλουν.
Χρονικά μιας Ρευστής κοινωνίας Ουμπέρτο Εκο
Εκδόσεις Ψυχογιός 2016
ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ
Ο ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ (1932-2016) γεννήθηκε στην Αλεσάντρια του Πιεμόντε. Αν και αρχικά παρακολούθησε σπουδές Νομικής, εγκατέλειψε αυτό τον τομέα και ακολούθησε σπουδές Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας και Λογοτεχνίας. Από το 1962 ως το τέλος του 1970 ο Έκο ανέπτυξε τη δική του θεωρία στη Σημειολογία. Το 1965 εξελέγη καθηγητής Οπτικών Επικοινωνιών στη Φλωρεντία και το 1966 καθηγητής της Σημειολογίας στο Μιλάνο. Το 1971 το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια του προσέφερε τη θέση του τακτικού καθηγητή της Σημειολογίας και το 1974 ο Έκο οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών. Από το 1975 είχε την έδρα του Καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ενώ από το 1988 ήταν πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Μέσα στη δεκαετία του ’70, άρχισε να γράφει τα μυθιστορήματά του, κάνοντας την αρχή με ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ, που τιμήθηκε με το βραβείο Strega το 1981 και το Médicis Étranger το 1982, ενώ πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο. Ο Έκο περνούσε τα τελευταία χρόνια της ζωής του με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους ανάμεσα στο σπίτι του στο Μιλάνο (ένα διαμέρισμα-λαβύρινθο με μια βιβλιοθήκη 30.000 βιβλίων) και στο εξοχικό του στο Ρίμινι. Από τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ κυκλοφορούν τα μυθιστορήματα ΤΟ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ και ΦΥΛΛΟ ΜΗΔΕΝ, η συλλογή κειμένων του ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΧΘΡΟ, καθώς και επανεκδόσεις των σημαντικότερων έργων του.
www.timelink.gr
Η ρευστή κοινωνία
Η ιδέα του μοντερνισμού ή της «ρευστής» κοινωνίας οφείλεται, ως γνωστόν, στον Ζίγκμουντ Μπάουμαν*. Για όποιον θέλει να κατανοήσει τις διάφορες επιπτώσεις αυτής της έννοιας, μπορεί να φανεί χρήσιμο το Stato di crisi – Κατάσταση κρίσης (Einaudi, 2015), όπου ο Μπάουμαν και ο Κάρλο Μπορντόνι** συζητούν γι’ αυτό και για άλλα προβλήματα. Η ρευστή κοινωνία αρχίζει να αναφαίνεται με το ρεύμα που ονομάστηκε μεταμοντέρνο (ένας όρος-ομπρέλα, κάτω από τον οποίο συσσωρεύτηκαν διάφορα φαινόμενα, από την αρχιτεκτο νική ως τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, και μάλιστα όχι πάντα κατά συγκροτημένο τρόπο). Ο μεταμοντερνισμός σημάδεψε την κρίση των «μεγάλων αφηγήσεων» που διατείνονταν ότι μπορούσαν να επιβάλουν ένα πρότυπο τάξης στον κόσμο∙ στρά- φηκε προς μία χιουμοριστική ή ειρωνική επιστροφή στο παρελθόν και, κατά πολλούς τρόπους, συνυφάνθηκε με μηδενιστικές τάσεις. Αλλά για τον Μπορντόνι ακόμα και ο μεταμοντερνισμός βρίσκεται σε φθίνουσα φάση. Είχε έναν προσωρινό χαρακτήρα, τον διασχίσαμε χωρίς καλά καλά να τον αντιληφθούμε και ένας από τους πιο σημαντικούς της εποχής μας, που ασχολήθηκε με πληθώρα θεμάτων, από τον μοντερνισμό και τον καταναλωτισμό ως το Ολοκαύτωμα.
Χρησίμευσε για να χαρακτηρίσει ένα γεγονός σε φάση κατασκευής, αντιροσώπευσε μια διαδρομή από τον μοντερνισμό σε ένα παρόν που δεν έχει ακόμα όνομα. Για τον Μπάουμαν, ανάμεσα στα χαρακτηριστικά αυτού του παρόντος που βρίσκεται εν τη γενέσει του, μπορεί να συγκατα- λεχθεί η κρίση του Κράτους (ποια ελευθερία στις αποφάσεις απομένει στα εθνικά κράτη μπροστά στις δυνάμεις των υπερεθνικών οντοτήτων;). Εξαφανίζεται μια οντότητα που έδινε στους μεμονωμένους τη δυνατότητα να επιλύουν με ομοιογενή τρόπο τα διάφορα προβλήματα της εποχής μας, και με τη δική της κρίση, να που ανακύπτει και η κρίση των ιδεολογιών, συνεπώς των κομμάτων και εν γένει κάθε επίκλησης σε μια κοινότητα αξιών που επέτρεπε στον μεμονωμένο πολίτη να αισθάνεται μέρος κά- ποιου πράγματος που ερμήνευε τις ανάγκες του. Με την κρίση της έννοιας της κοινότητας αναδύεται ένας ξέφρενος ατομικισμός, όπου κανείς πια δεν είναι συνοδοιπόρος αλλά ανταγωνιστής κάποιου άλλου, από τον οποίο πρέπει να φυλάγεται. Αυτός ο «υποκειμενισμός» υπονόμευσε τις βάσεις του μοντερνισμού, τον έκανε σαθρό και δημιούργησε μια κατάστα- ση στην οποία, με την ανυπαρξία σημείων αναφοράς, όλα δια- λύονται σε μια ρευστή κατάσταση. Χάνεται η βεβαιότητα του δικαίου (η δικαστική εξουσία θεωρείται εχθρός) και οι μοναδικές λύσεις για το άτομο χωρίς σημεία αναφοράς είναι το φαίνεσθαι με οποιοδήποτε αντίτιμο, το φαίνεσθαι ως αξία (φαινόμενα με τα οποία συχνά ασχολήθηκα στις Bustine) και ο καταναλωτισμός. Ωστόσο, πρόκειται για έναν καταναλωτισμό που δεν αποσκοπεί στην κατοχή των αντικειμένων του πόθου τον οποίο ικανο- ποιούν, αλλά τα καθιστά αμέσως περιττά· και το άτομο περνάει από τη μία κατανάλωση στην άλλη με ένα είδος άσκοπης βουλιμίας (το νέο κινητό προσφέρει ελάχιστα περισσότερα από το παλιό, αλλά το παλιό πάει στα σκουπίδια προκειμένου να συμ- μετάσχουμε σ’ αυτό το όργιο των επιθυμιών). Κρίση των ιδεολογιών και των κομμάτων: κάποιος είπε ότι τα δεύτερα έχουν πια καταντήσει ταξί όπου ανεβαίνει ένας ηγέτης κι ένας αρχιμαφιόζος που ελέγχουν τις ψήφους, επιλέγοντάς τες αδιάφορα, αναλόγως των ευκαιριών που προσφέρονται κι αυτό κάνει κατανοητούς και όχι πια κατακριτέους τους «όπου φυ- σάει ο άνεμος». Όχι μόνο τα άτομα, αλλά και η ίδια η κοινωνία ζει σε μια συνεχή διαδικασία αποσταθεροποίησης. Τι μπορεί να αντικαταστήσει ετούτη τη ρευστότητα; Δεν το ξέρουμε ακόμα και αυτή η μεσοβασιλεία θα διαρκέσει αρκετά. Ο Μπάουμαν παρατηρεί ότι (μιας και τελείωσε η πίστη σε μια σωτηρία από ψηλά, από το Κράτος ή την επανάσταση), το κίνη- μα της αγανάκτησης είναι χαρακτηριστικό της μεσοβασιλείας. Αυτά τα κινήματα ξέρουν τι δε θέλουν, αλλά όχι τι θέλουν.
Χρονικά μιας Ρευστής κοινωνίας Ουμπέρτο Εκο
Εκδόσεις Ψυχογιός 2016
ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ
Ο ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ (1932-2016) γεννήθηκε στην Αλεσάντρια του Πιεμόντε. Αν και αρχικά παρακολούθησε σπουδές Νομικής, εγκατέλειψε αυτό τον τομέα και ακολούθησε σπουδές Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας και Λογοτεχνίας. Από το 1962 ως το τέλος του 1970 ο Έκο ανέπτυξε τη δική του θεωρία στη Σημειολογία. Το 1965 εξελέγη καθηγητής Οπτικών Επικοινωνιών στη Φλωρεντία και το 1966 καθηγητής της Σημειολογίας στο Μιλάνο. Το 1971 το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια του προσέφερε τη θέση του τακτικού καθηγητή της Σημειολογίας και το 1974 ο Έκο οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών. Από το 1975 είχε την έδρα του Καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ενώ από το 1988 ήταν πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Μέσα στη δεκαετία του ’70, άρχισε να γράφει τα μυθιστορήματά του, κάνοντας την αρχή με ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ, που τιμήθηκε με το βραβείο Strega το 1981 και το Médicis Étranger το 1982, ενώ πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο. Ο Έκο περνούσε τα τελευταία χρόνια της ζωής του με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους ανάμεσα στο σπίτι του στο Μιλάνο (ένα διαμέρισμα-λαβύρινθο με μια βιβλιοθήκη 30.000 βιβλίων) και στο εξοχικό του στο Ρίμινι. Από τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ κυκλοφορούν τα μυθιστορήματα ΤΟ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ και ΦΥΛΛΟ ΜΗΔΕΝ, η συλλογή κειμένων του ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΧΘΡΟ, καθώς και επανεκδόσεις των σημαντικότερων έργων του.
www.timelink.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου